Bảo tàng với “nhiệm vụ sống còn”

“Nhiều bảo tàng vẫn vận hành theo mô hình truyền thống khép kín, thiên về trưng bày hiện vật hơn là kể chuyện và diễn giải hiện vật, dẫn đến sự rời rạc trong cách tái hiện lịch sử”.

Đó là một thực tế được nêu ra tại hội nghị “Thực trạng và giải pháp xây dựng, phát triển hệ thống bảo tàng tại TP.HCM” vừa được Sở VHTT TP.HCM tổ chức.

Hệ thống bảo tàng còn thiếu tính kết nối

TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.HCM cho rằng, TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển mới với tính chất đô thị đa trung tâm, mở rộng vùng và hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới. Trong bối cảnh đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa càng trở nên cấp thiết, trong đó hệ thống bảo tàng giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Theo TS Hậu, mặc dù hệ thống bảo tàng trên địa bàn TP.HCM cùng với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song vẫn tồn tại không ít hạn chế. Dễ nhận thấy nhất là các bảo tàng còn thiếu sức hút đối với công chúng, có sự trùng lặp về loại hình hiện vật và nội dung trưng bày, trong khi cách tiếp cận vẫn nặng về giới thiệu hiện vật hơn là diễn giải, kể chuyện và tạo trải nghiệm. “Nhiều bảo tàng vẫn vận hành theo mô hình truyền thống khép kín, thiên về trưng bày hiện vật hơn là kể chuyện và diễn giải hiện vật, dẫn đến sự rời rạc trong cách tái hiện lịch sử”, bà Hậu nhận định.

Một trong những khoảng trống đáng chú ý là TP.HCM vẫn chưa có một bảo tàng thành phố đúng nghĩa có khả năng phản ánh đầy đủ tiến trình hình thành, phát triển và bản sắc của thành phố với tư cách là một trung tâm kinh tế, văn hóa lớn nhất cả nước. Bên cạnh đó, hệ thống bảo tàng hiện nay thiếu một trục nội dung xuyên suốt để giúp người xem hình dung TP.HCM như một thực thể lịch sử, văn hóa liên tục và đa chiều. Sự kết nối giữa các bảo tàng công lập với nhau, giữa bảo tàng công lập và ngoài công lập còn hạn chế, khiến trải nghiệm của công chúng mang tính rời rạc, thiếu định hướng.

Theo ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM, thành phố hiện có 25 bảo tàng, gồm 14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập. Trong số 14 bảo tàng công lập có 9 bảo tàng trực thuộc Sở VHTT TP.HCM và 5 bảo tàng thuộc các Bộ, ngành Trung ương đóng trên địa bàn. Giai đoạn 2021-2025, mặc dù chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch Covid-19 trong khoảng hai năm, hệ thống bảo tàng thành phố vẫn đón khoảng 13,5 triệu lượt khách tham quan, trong đó có gần 4 triệu lượt khách quốc tế.

TP.HCM hiện lưu giữ gần 700.000 hiện vật, tài liệu, trong đó có gần 300.000 hiện vật gốc và 25 bảo vật quốc gia. Các bảo tàng trực thuộc Sở hiện có 7/9 bảo tàng được xếp hạng I và là thành viên của Hội đồng Bảo tàng quốc tế (ICOM). Một số bảo tàng đã từng bước xây dựng được thương hiệu riêng, tạo được vị thế trong hệ thống bảo tàng quốc gia, góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp và khả năng cạnh tranh trong lĩnh vực văn hóa, du lịch.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, hệ thống bảo tàng vẫn đối mặt với nhiều khó khăn như cơ sở vật chất chưa đồng bộ, thiếu không gian trưng bày và kho bảo quản đạt chuẩn, nhân lực chuyên sâu còn hạn chế, tiến độ chuyển đổi số chưa đồng đều và chưa tạo được nhiều sản phẩm đặc trưng có sức lan tỏa lớn.

Hợp tác quốc tế để nâng tầm hệ thống bảo tàng

Ông Lâm Ngô Hoàng Anh, Phó Giám đốc phụ trách, quản lý, điều hành hoạt động Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh cho rằng, hợp tác quốc tế thông qua các dự án liên kết là một trong những hướng đi quan trọng để nâng cao chất lượng hoạt động bảo tàng. Theo ông, TP.HCM cần sớm xây dựng Đề án hợp tác quốc tế ngành bảo tàng với các mục tiêu, lộ trình và đối tác chiến lược cụ thể. Đồng thời, mỗi bảo tàng cần chủ động xây dựng bộ phận chuyên trách về hợp tác quốc tế, có năng lực xây dựng dự án, tìm kiếm nguồn tài trợ và phát triển quan hệ đối tác.

Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng cấp website song ngữ, chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng hồ sơ đối tác bằng tiếng Việt và tiếng Anh, đồng thời chú trọng đào tạo đội ngũ nhân lực có khả năng ngoại ngữ, quản lý dự án quốc tế, truyền thông số và gây quỹ. “Đặc biệt, các bảo tàng cần được nhìn nhận như những sản phẩm văn hóa đặc sắc của đô thị. Theo đó, hệ thống bảo tàng phải được tích hợp sâu hơn vào các chương trình du lịch, liên kết với ngành hàng không, khách sạn, lữ hành và các nền tảng số để hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa có sức hấp dẫn cao”, ông Hoàng Anh đề xuất.

Theo TS Nguyễn Thị Hậu, phần lớn các bảo tàng cũng chưa gắn kết chặt chẽ với đời sống cộng đồng. Mối liên hệ giữa hiện vật, nhân vật, sự kiện lịch sử với bối cảnh đương đại chưa được làm rõ, làm giảm cảm nhận về một di sản đang sống và thuộc về cộng đồng. Từ thực trạng đó, bà đề xuất xây dựng chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên toàn không gian TP.HCM, xác định rõ vai trò của từng khu vực trong hệ thống bảo tàng.

Đồng thời, cần phát triển các tuyến trải nghiệm liên kết vùng, kết nối bảo tàng với các không gian di sản cộng đồng như chợ truyền thống, làng nghề, khu dân cư đặc trưng và các điểm đến văn hóa. Bà đề xuất hệ thống bảo tàng được tổ chức thành bốn thành phần gồm: bảo tàng trung tâm, bảo tàng chuyên đề, không gian di sản cộng đồng và bảo tàng số.

Trong đó, bảo tàng trung tâm đóng vai trò “bộ não” của toàn hệ thống; bảo tàng chuyên đề tập trung vào các chủ đề riêng như nghệ thuật, chiến tranh, di cư hay kinh tế đô thị; không gian di sản cộng đồng bao gồm chợ, làng nghề, khu dân cư đặc trưng; còn bảo tàng số giúp kết nối toàn bộ hệ sinh thái thông qua dữ liệu mở, thực tế ảo và các nền tảng số.

“Điều quan trọng không nằm ở việc gia tăng số lượng bảo tàng mà ở khả năng tổ chức chúng thành một hệ thống thông minh hơn, có kết nối và có khả năng kể chuyện một cách thuyết phục”, TS Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh.

Cần kể được “câu chuyện di sản”

Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL) Phạm Định Phong cho rằng xu hướng phát triển bảo tàng trên thế giới đang thay đổi mạnh mẽ. Bảo tàng không còn chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà đang chuyển mạnh sang mô hình bảo tàng mở, lấy công chúng làm trung tâm, tăng cường trải nghiệm, tương tác và kết nối cộng đồng.

Theo ông Phong, các bảo tàng hiện đại trên thế giới đang tập trung vào năm xu hướng lớn gồm ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo; phát triển bảo tàng thành không gian sáng tạo và cộng đồng; mở rộng khả năng tiếp cận thông qua nền tảng số; gắn với phát triển du lịch văn hóa và công nghiệp văn hóa; hướng tới phát triển xanh, bền vững. Để hội nhập với xu hướng bảo tàng quốc tế, các bảo tàng cần thay đổi mạnh tư duy hoạt động.

“Các bảo tàng cần chuyển từ tư duy “quản lý hiện vật” sang “phục vụ công chúng”; từ giới thiệu thông tin đơn thuần sang kể chuyện di sản; từ không gian tham quan sang không gian trải nghiệm và sáng tạo. Đây là xu thế cốt lõi của bảo tàng hiện đại trên thế giới hiện nay”, ông Phong gợi mở.

Giám đốc Sở VHTT TP.HCM Trần Thế Thuận cho biết trong giai đoạn 2026- 2030, TP.HCM sẽ chú trọng đổi mới nội dung và phương thức trưng bày theo hướng kể chuyện di sản, phát triển bảo tàng thành không gian giáo dục cộng đồng, không gian sáng tạo văn hóa và điểm đến du lịch hấp dẫn. Theo đó, đề nghị các bảo tàng chủ động xây dựng kế hoạch phát triển bộ sưu tập có giá trị, tăng cường trao đổi hiện vật và phối hợp tổ chức các chuyên đề trưng bày nhằm tránh trùng lặp, lãng phí nguồn lực.

“Chúng ta phải nghiên cứu, mở rộng hoạt động gắn với du lịch để thu hút du khách. Đó là câu chuyện sống còn của hệ thống bảo tàng hiện nay”, ông Thuận nhấn mạnh. 

Nguồn : baovanhoa