Đâu là những “giá trị nổi bật toàn cầu” của di tích Cổ Loa?

Từ kinh đô của Nhà nước Âu Lạc hơn hai thiên niên kỷ trước đến ứng cử viên trong lộ trình đề cử Di sản văn hóa thế giới, Khu di tích Cổ Loa đang đứng trước cơ hội đặc biệt để được nhận nhìn ở tầm vóc rộng lớn hơn, không chỉ một tòa thành cổ hay một địa danh lịch sử, mà là vùng lõi của văn minh sông Hồng, nơi lưu giữ ký ức khởi nguyên của quốc gia Việt Nam.

Tọa đàm khoa học Nhận diện giá trị nổi bật của Khu di tích Cổ Loa nhằm tiếp tục hoàn thiện Báo cáo tóm tắt trình UNESCO xem xét đưa Cổ Loa vào Danh sách đề cử Di sản thế giới vừa được tổ chức tại Hà Nội.

Trong câu chuyện bảo tồn di sản hôm nay, việc lập hồ sơ khoa học trình UNESCO không chỉ là hành trình hướng đến một danh hiệu quốc tế. Xa hơn, đó là quá trình nhận diện sâu sắc hơn nữa giá trị của di sản, xác lập vị thế của một vùng đất trong tiến trình lịch sử nhân loại, đồng thời mở ra những cơ hội bảo tồn và phát huy bền vững hơn trong tương lai. Với Cổ Loa, hành trình ấy càng trở nên đặc biệt bởi đây là vùng đất gắn với những lớp trầm tích lịch sử sâu dày, nơi khởi phát của một nhà nước sơ khai và cũng là một trong những biểu tượng quan trọng nhất của nền văn minh Việt cổ.

Nhìn lại “vùng lõi” của văn minh sông Hồng

Trong tâm thức người Việt, Cổ Loa từ lâu hiện diện như miền ký ức gắn với câu chuyện nỏ thần Kim Quy, mối tình bi thương của Mỵ Châu - Trọng Thủy và bi kịch mất nước của An Dương Vương. Nhưng vượt lên trên lớp huyền thoại dân gian ấy, bóc tách những huyền tích còn thấm đẫm nơi đây, hàng chục năm qua, khảo cổ học đã từng bước xác lập một nhận thức khoa học rõ ràng hơn về giá trị của di sản.

Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu xem Cổ Loa là một trong những bằng chứng quan trọng nhất về sự hình thành nhà nước sơ khai đầu tiên của người Việt. Từ khoảng thế kỷ III trước Công nguyên, nơi đây đã trở thành kinh đô của Nhà nước Âu Lạc với hệ thống thành lũy quy mô lớn, kết cấu nhiều vòng độc đáo và tư duy tổ chức không gian thể hiện trình độ kỹ thuật đáng chú ý của cư dân Việt cổ. Nhìn từ trên cao, hình thế thành xoáy trôn ốc đã tạo nên tên gọi “Loa thành”. Song điều khiến giới nghiên cứu quan tâm hơn cả không chỉ nằm ở cấu trúc kiến trúc quân sự, mà còn ở khả năng phản ánh trình độ tổ chức xã hội, mô hình quyền lực và năng lực thích ứng môi trường của cư dân đồng bằng sông Hồng thời kỳ đầu.

Theo nhiều nhà khoa học, trong lịch sử khu vực Đông Nam Á, không nhiều trung tâm quyền lực sớm vẫn còn bảo lưu được hệ thống dấu tích khảo cổ, cảnh quan cư trú và lớp lớp văn hóa kéo dài liên tục như ở Cổ Loa. Đó cũng là lý do việc nhận diện “giá trị nổi bật toàn cầu”, khái niệm cốt lõi trong hồ sơ khoa học trình UNESCO, đang trở thành trọng tâm của quá trình xây dựng.

Nhiều chuyên gia đồng thuận rằng, cần tiếp cận Cổ Loa không chỉ như một thành trì quân sự hay một kinh đô cổ, mà như biểu hiện sớm của mô hình đô thị, nhà nước gắn với tiến trình hình thành nền văn minh đầu tiên ở lưu vực sông Hồng. Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cho biết, thời gian qua đơn vị đã phối hợp với nhiều chuyên gia, nhà khoa học triển khai nghiên cứu, khảo sát, thu thập tư liệu để từng bước xây dựng luận cứ khoa học cho Báo cáo tóm tắt trình UNESCO.

Theo ông Quang, điều quan trọng nhất hiện nay là phải nhận diện đầy đủ các giá trị nổi bật toàn cầu của Cổ Loa, làm rõ những đặc trưng tiêu biểu về lịch sử, khảo cổ học, quy hoạch, cảnh quan và văn hóa của di sản.

Hành trình dài của một hồ sơ di sản

Điểm thú vị trong các trao đổi tại tọa đàm là cách tiếp cận Cổ Loa không chỉ như một di tích khảo cổ “đóng kín” của quá khứ, mà như một không gian sống còn tiếp diễn ở nhiều phương diện và chiều cạnh tầng sâu của nó.

GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông, nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhấn mạnh yếu tố “thuận thiên” trong cấu trúc của Cổ Loa, điều thể hiện qua sự hòa hợp giữa thành lũy với làng xóm, canh tác nông nghiệp, ao hồ và hệ thống thủy văn tự nhiên. Khác với nhiều kinh đô cổ trên thế giới vốn bị tách biệt khỏi đời sống cư dân hoặc chỉ còn tồn tại như phế tích, Cổ Loa vẫn đang là không gian cư trú của cộng đồng địa phương. Trong thành, ngoài thành vẫn có làng xóm, ruộng đồng, hoạt động sản xuất nông nghiệp diễn ra liên tục qua nhiều thế hệ.

Nói cách khác, đây không chỉ là một “di sản tĩnh” của khảo cổ học mà là một “di sản sống”, nơi ký ức lịch sử vẫn đan xen với đời sống hiện đại. Từ góc nhìn ấy, ý tưởng nhìn nhận Cổ Loa như một “bảo tàng sinh thái” được đặt ra một không gian bảo tồn không có nghĩa là đóng băng, mà là gìn giữ sự tiếp nối của cộng đồng sống cùng di sản. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều di sản trên thế giới đang đối diện thách thức giữa bảo tồn và phát triển đô thị. Nếu nhìn Cổ Loa chỉ như một công trình phòng thủ cổ đại, hồ sơ di sản có thể trở nên hẹp hơn chính giá trị vốn có của nó. Nhiều chuyên gia cho rằng, cần mở rộng cách tiếp cận, đặt Cổ Loa trong cấu trúc tổng thể của một trung tâm quyền lực đa chức năng, nơi hội tụ yếu tố chính trị, quân sự, cư trú, kinh tế, thủy lợi và văn hóa.

GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia cho rằng, bên cạnh giá trị quân sự của di tích vốn đã được nhắc đến nhiều, hồ sơ cần làm rõ hơn các yếu tố cảnh quan, văn hóa, thủy văn và mô hình phát triển của một trung tâm quyền lực sớm.

Theo GS Kim, Cổ Loa cần được nhìn nhận trong cấu trúc tổng thể gồm đô thị đa chức năng, hệ thống thủy văn liên hoàn, không gian cư trú cùng sự tiếp nối lịch sử, văn hóa qua nhiều thời kỳ. Đây cũng là cơ sở để khẳng định tính toàn vẹn và tính xác thực của di sản, hai tiêu chí đặc biệt quan trọng trong quá trình xét duyệt hồ sơ của UNESCO.

Thực tế, sau thời Âu Lạc, Cổ Loa vẫn tiếp tục giữ vai trò đặc biệt trong tiến trình lịch sử dân tộc. Sau chiến thắng trận Bạch Đằng năm 938, Ngô Quyền đã chọn nơi đây làm kinh đô, mở đầu cho thời kỳ độc lập tự chủ lâu dài của đất nước. Chính sự tiếp nối ấy khiến Cổ Loa không chỉ là dấu tích của một thời kỳ đã mất, mà còn là chứng nhân của nhiều bước ngoặt lịch sử. Trong một ý nghĩa rộng hơn, đó còn là biểu tượng của ký ức dựng nước, nơi phản ánh tư duy tổ chức xã hội, khả năng trị thủy, thích ứng tự nhiên và hình thành bản sắc cư dân nông nghiệp lúa nước của người Việt cổ.

Từ tọa đàm, nhóm xây dựng hồ sơ sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ thống so sánh quốc tế, làm rõ vị trí của Cổ Loa trong tiến trình hình thành các trung tâm quyền lực sớm ở Đông Nam Á và châu Á. Nhiều chuyên gia cũng đề xuất cần có thêm các hội thảo chuyên sâu nhằm tham vấn rộng rãi hơn về tiêu chí giá trị nổi bật toàn cầu, tính toàn vẹn và tính xác thực của di sản.

Rõ ràng, để đi đến một hồ sơ đủ sức thuyết phục UNESCO là cả một hành trình dài. Nhưng đôi khi, giá trị lớn nhất của quá trình ấy không chỉ nằm ở đích đến. Bởi trong hành trình chuẩn bị hồ sơ, chính chúng ta có cơ hội nhìn lại đầy đủ hơn giá trị của một vùng đất từng là khởi đầu của quốc gia, nhận thức rõ hơn mối liên hệ giữa lịch sử và hiện tại, giữa bảo tồn với phát triển.

Với Cổ Loa, đó không đơn thuần là câu chuyện của một di tích nghìn năm tuổi. Đó là câu chuyện về cách một dân tộc đối thoại với cội nguồn của chính mình trong bối cảnh toàn cầu hóa, để từ ký ức dựng nước, hình thành một tầm nhìn mới cho tương lai của di sản. 

Nguồn : baovanhoa